گاهي براي آگاهي

 میثم امانی

عبادت  را دارای کارکردهای مختلفی دانسته اند. آنچه در این مقال من" کارکرد معرف شناختی عبادت"نامیده ام  برگرفته از چند نمونه تاریخی است که نشان می دهد عبادت کردن - چه عبادات خاص و چه عام - دارای نتیجه و اثر معرفت شناختی است.

ابن سینا در زندگینامه خودنوشت اش گفته است که هروقت درمسئله ای  متحیر می شدم یاحدوسط قیاس را به دست نمی آوردم به مسجد می رفتم  نماز می خواندم وبه "مبدع کل" توسل می جستم تا اینکه باب بسته شده     گشوده و مشکلم آسان می گشت {مقدمه منطق المشرقیین....ص ج}

ملاصدرا در کتاب" اسفار اربعه" خویش گفته است که فهم مسئله اتحاد عقل و عاقل و معقول  برای وی با ابتهال  و تضرع و التجا به درگاه الهی حاصل آمده است {اسفار- ج3 – ص 337  به نقل از خردنامه صدرا شماره 16 مقاله ابتکارات فلسفی صدر المتالهین –سید محمد انتظام ص54}

آنسلم قدیس گفته است که نزدیک به بیست سال شبها را با مناجات به روز رسانده و از خداوند خواسته راهی بروی بنمایاند تا بدین وسیله بی ایمان ها را به وجود باری متقاعد بسازد و برهان وجودی  حاصل این بیست سال طلب و زاری است {تاریخ فلسفه غرب – مصطفی ملکیان – ج2 – صص 91 و 92 }

سوال اینست که نقش عبادات در این نمونه ها چیست؟ آیا نیایش کردن باعث می شود که حل مسئله از عالم بالا بیفتد در ذهن فیلسوف ؟ آیا باعث می شود که خداوند یواشکی  بدون اینکه دیگران بشنوند جواب مسئله را در گوش ذهنی فیلسوف بگوید؟

فلاسفه ما معتقدند که واجب الوجود  وجود مطلق است و عالم مطلق لذا علم ها همه از اوست  فقط باید بکوشیم تا قابلیت و استعداد دریافت علوم و معارف را از او بدست بیاوریم و نیز معتقدند که افاضه کننده صورت های ادراکی در ذهن ما  عقل فعال است و ما در اثر ارتباط با اوست که خواهیم توانست به صورت های ادراکی دست بیابیم.

بی آنکه بخواهم راه خویش را به سمت تحلیل های فلسفی  کج بنمایم  به نظر می رسد که تحلیل کارکرد عبادات در این نمونه ها  چندان دشوار نیست.

عبادت باعث آرامش  سکینه و گشودگی ذهن می شود. این وضعیت روان شناختی برای فکرکردن و رسیدن به راه حل مسئله مناسب تر از اضطراب  گرفتگی و آشفتگی است لذا عبادت کردن  با ایجاد آرامش روانی و سپس آرامش ذهنی کمک خواهد کرد تا بهتر اندیشیده ودر سایه آن به جواب برسیم.

اگر تحلیل پیش گفته درست باشد  نتیجه خواهیم گرفت که عبادت  علاوه بر کارکردهای مختلف  کارکردی دیگر دارد به نام کارکرد معرفت شناختی.